Dımılice'nin Grameri (ZazaPress)

Terry L.Todd

Dımılice, Hint -Avrupa dil ailesinin Hint-İran dil grubuna dahil İranî bir dildir.Bu dil, Türkiye'nin orta doğusunda, tahminnen bir milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Türkler ve Kürmanci konuşan kürtler, kendi aralarında bu dile "Zazaca" demektedirler ki, bu da bayağılayıcı ve aşağılayıcı bir anlam taşımaktadır (Mann-Hadank, 1932:1).

Bu dil üzerine yapılan en önemli analizler, Otto Mann'ın ölümünden sonra, Karl Hadank'ın, onun, bu yüzyılın başlarında yerinde yaptığı inceleme ve araştırmalara dayanarak kaleme aldığı ve yayınladığı kitaba dayanmaktadır (Mann-Hadank, 1932)

Hadank'tan önce Peter Lerch (1857:49-87) içinde 40 sayfa kadarı da Dımılice olan Kürmanci metinler yayınlamıştı. Ancak bu metinlerde Dımılice dilbilgisine eğilinmemişti. Onun çevirilerinin iyi olmadığı da söylenmektedir. Ondan birkaç yıl sonra Friedrich Müller, Lerch'in metinlerini temel alarak Dımıli dilinin analizini yapma girişiminde bulundu, ve bazı Dımılice sözcüklerin aynı kökenden gelen yeni Farsça sözcüklerle karşılaştırarak bu alanda daha başarılı oldu. 1862'de W.Strecker ve O.Blau, Türkiye'nin orta doğusunda dağlık bir bölge olan Dersim yakınlarındaki Quzulyan'dan derledikleri 100 tane kadar sözcük yayınladılar. Blau, bu dilin, Lerch'in daha önce iddia ettiği gibi, Kürtçe'ye, çok benzer bir diyalekt olduğu kanısına vardı. Albert Von Le Coq (1903), Siverek bölgesine yakın Çermik dolaylarından derlediği 2 ciltlik metinler yayınladı. Fakat na yazık ki şu anda güncel olan buçalışma için sözkonusu citler bulunamadı. Ama o da herhangi bir dilbilgisi çalışmasına girmemişti.

Mann'ın yerinde çalışmaları ve onun notları üzerinde Hadank'ın yaptığı dikkatli analizler uzun zaman son derece değerli ve bilimsel çalışmalar olma değerini korudular. Bunun özel önemi, tarihsel, kültürel ve folklorik yöndençalışmalara olan katkısı; İranî ve İranî olmayan dillerle Dımılice arasında yapılan ayrıntılı karşılaştırmalar; ve Dımılice'nin söz dizimine ilişkin analizleriyle çağımızda yapılan en üstün gramer çalışması olma özelliğinden gelmektedir. Onların çalışması, Dımılice'yi dikkatli bir şekilde diyalektlere ayırmalarıyla da dikkati çeker. Kitapta en önemli yer, Siverek'te konuşulan diyalekte ayrılmış ki, bu bölüm 35 sayfa tutarında metin, bağımsız tümceler veçevirilerinden oluşmaktadır. Kitapta bundan başka Kor diyalektine ilişkin çalışmanın yanısıra Bucak diyalektinden derlenmiş 10 sayfalık bir sözcük listesi, 25 sayfa tutarında Çapakçur (Bingöl) diyalektinden dilbilgisi tahlilleri ve sözcükler, ve 10 sayfa da Kiği diyalektinden dilbilgisi tahlilleri ve sözcükler vardır.

Günümüzde yapılan modern çalışmalar ve analizler, Mann'la Hadank'a olan güvenin doğru olduğunu ve onların yaptığı çalışmaların son derece dikkate değer ve güvenilir olduğunu göstermektedir. Onların çalışmaları, şu anda varolan Dımılice sözcük yapılarını incelediği gibi, sözcüğün artık ortadan kalkmış eski yapısını da incelemektedir. Sözcük incelemeleri ve açıklamalar yer yer yetersiz kalmakla beraber zamanın diğer araştırmacılarının çalışmalarını gölgede bırakacak kadar dikkate değerdir.

Onların çalışması, modern dilbiliminin geliştirildiği ilk yıllarda yapıldı. O zamandan beri bu araştırmalara devam etme cesaretini kimse gösteremedi. Bizim şimdiye kadar yapılmış olan araştırmalara dayanarak edindiğimiz deneyimlere göre bu konuda daha dikkatli olmak ve yazılan her şeye inanmamak, öncelikle yazılanlara eleştirel bir gözle bakmak gerekiyor. Her halukarda yeni dilbilimciler, yeni dilbilimsel çalışmaların yerinde yapılmasını ve eski dilbilgisi ile yeni dilbilgisinin karşılaştırılıp en doğru olanın yazılmasını önermektedirler. Dilleri daha iyi anlamak için onların geçmişteki halleriyle şimdiki durumlarını birlikte incelemek gerekiyor.

Dımıli bölgesi sürekli olarak sıkıyönetim altında olduğundan böyle bir girişim devamlı engellenmiştir. 1920'lerden beri böyle bir araştırma için izin verilmemiştir (MacKenzie, 1960:xvii). Windfuhr (1976) Mann'ın yazılarından önemli bir kısmını esas alarak bir "Minni-Grammar of Zaza" (Zazaca Küçük Dilbilgisi) taslak halinde tamamlayıp hazırladı. Bu kitapta Dımılice'nin kısa bir dilbilimsel ve tarihsel incelemesiyle 16 sayfalık bir dil-yapı özeti yeralmaktadır. Bu güncel çalışmada, sözkonusu minik dilbilgisinden yararlandık ama dilbilgisinin kendisi ne yazık ki halen basılmamış olarak duruyor.

Mann, (Mann-Hadank, 1932:19)'da Dımılice'nin bir Kürt diyalekti olmadığı, Hadank da (1932:4)'de "Dımıli" sözcüğünün "Daylamî"den geldiği sonucuna vardı. Bu dil, Daylamitlerin bir yansıması olarak görülüyordu, ki Daylamitler de Hazar Denizinin güney kıyısında bulunan Daylam bölgesinde yaşıyorlardı. Daylamitler daha ortaçağ ilişkilerinde bile Kürtlerden ayrılıyorlardı. Bugün Dımılice konuşanlar kendilerini Kürt sanıyorlar.Ve onların dilinin Kürtçe olmadığını gösteren yeni araştırma sonuçlarına içerleniyorlar. Dımıliler kendilerini psikolojik, sosyal, kültürel, ekonomik ve politik açıdan Kürt olarak görüyorlar."Kürt" sözcüğünün ne kadar kötü tanıtıldığı gözönünde bulundurulursa Dımılilerin başkalarınca Kürt sayılmaları daha kolay anlaşılır. Oysa Dımılice, Kürt diyalektlerinden tamamen ayrılmaktadır.

MacKenzie (1961b) Kürtçe'nin bütün değişik diyalektlerini inceledi ve bu diyalektleri İranî diyalektlerle karşılaştırdı. Kürtçe'nin bütün diyalektlerini İranî diyalektlerden ayıran bütün unsurları buldu. Gerçekler ele alınırsa, Kürtçe'deki /-sm/, /-xm/ ve /-v/, /-w/ halini aldılar. Sözcüğün içindeki /.-/ ekini "getirmek" fiilinde ele alırsak, kısaca bundan ayrı /.-/ ve /-sm/ ve de /-xm/'nin incelenmesi gibi. O "Ben Kürt diyalektleri arasında hepsi tarafından paylaşılan özellikler bulamadığım gibi hepsinin dışında kalan bir özellik de bulamadım." diyor (1961b:72). Fakat bu özellikler Dımılice tarafından paylaşılmıyor. Tedesco (1921:199) kitabında Lerch'in araştırmalarına dayanarak Dımılice'yi ortada kalan bir dil olarak sınıflandırdı. Kürtçe'yi (1921:198)'deki bölümde bir kuzey-batı dili olarak olarak belirledi. Bkz Windfuhr'un Yorumlar (Azami and Windfuhr, 1972:13) ve onun basılan haritasına (Azami and Windfuhr, 1972:198-99). /hr-/'nin içindeki /*fr-/'deki gelişmeye bakılırsa ve şimdiki zaman ve de basit zaman bildirme kipi Dımılice'nin öteki Kürt diyalektleriyle bölüştüğü sadece iki özelik olarak olarak görülür.