KIRMANC, ZAZA KAVRAMLARINA YÜKLENEN ANLAM
VE YARATILAN
KARGAŞA ÜZERİNE
U. Pulur
İch spreche deutsch
I
speak German
Je parle
allemand
Parlo tedesco
Okuyucu sanırım
yukarıdaki cümlelerin ayrı dillerdeki «Ben Almanca konuşuyorum» cümlesinin
karşılığı olduğunu fark etmiştir. Ya da Almanca kelimesinin farklı dillerde,
farklı kavramlarla karşılık bulduğunu anlamıştır.
Son dönem
Kırmanc ve Zaza kelimelerinin gündemimizi bıktırıcı bir biçimde işgal ettiğini
düşünüyorum. Kimileri, bilinçli ya da bilinçsizce bu kelimelerle oynayarak,
her iki kelimenin de içini boş yere boşaltmaktadır. Kırmanc ve Zaza kelimeleri
adeta biribirini inkar ediyormuş gibi tartışılıyor, birbirlerinden farklı
anlamlara geldiği iddiası etrafında fırtınalar koparılıyor. Sorun anlama ve
tartışma boyutunu da aşarak biribirini inkar düzeyine bile
vardı.
Bu kısır döngü
ve dar tartışma ortamından ne «Kırmanc»ların ne de «Zaza»ların kazanacağı bir
şey yok. Bu yöndeki tartışmalarda boşuboşuna ve çocukça oyalanma oyununu
oynadığımızı, tartışma formunu gereksiz yere yazılarla doldurduğumuzu
düşünüyorum. Tartışmalar oldukça basit, kısır ve verimsiz bir düzeyde.
Oysa
Kırmanc-Zazaların bu kısır döngüyü aşmaları gerekir. Yıllardır bu tartışmalar
yapılıyor. Fakat kimileri, anlaşılan anlamak istemiyor. 10-15 yıl önce
tartışılan ve önemli ölçüde de halledilen bir sorunu
tekrar gündeme getirmek Kırmanc-Zazalar için bir talihsizliktir.
Sorun öylesine
yoğun bir biçimde gündeme geliyor ki, haberi olmayan biri okuduğunda sanır ki,
bunlar her şeyleri elde etmiş, sıra kuracakları devlete verilecek ad da
düğümlenmektedir.
Zamanımıza
yazık ediyoruz. Forumun içeriğine gereken hassasiyeti gösteremiyoruz. Ve
korkuyorum ki, boş yere tartışıyoruz, çünkü biribirimizi anlamak diye bir
derdimiz yok!
Adeta bayrak
elde ve habire yükselterek tartışmalara katılan «Zaza» kesimden tartışmaya
girenleri anlamak mümkün değil. Dersimlilerin kendilerine «Kırmanc»
demediklerini iddia eder derecede inkarcı davranıyorlar. Yok efendim her
Dersimli kendisine «Zazayım» diyormuş! «Kırmanc» Kürtçe oluyormuş !Arkadaşların bu tutumuna bakarsak, amaçları üzüm yemek
değildir. Keza Dersimlilerin kendi dillerinde kendilerini adlandırırken
kullandıkları «Kırmanc» sözcüğünden hareketle, Dersimlilerin «Zaza»
olmadıklarını iddia eden arkadaşların da, işi yokuşa sürmekten başka bir şey
yapmadıklarını düşünüyorum.
Nedir durum,
soruna nasıl yaklaşmalıyız?
Aslında bu
sorun yıllar önce tartışıldı ve belli bir mutabakat da sağlandı. Tekrar olacak
ama sorunu tekrar da olsa irdelemekte fayda var. Bir Dersimli olarak aşağıdaki
satırları yazdığımı belirtmekte yarar var.
Dersimliler
kendi dilinde kendisini «Ez Kırmanco, ez nê khuro, nê ke Tırko» diye tarif ederler. Burada
Türk ve Kürt olmadığını açıkça ifade eden Dersimli, Türkçe konuştuğunda ise
bir bilinç eksikliği yada bilinç yanılsaması içine giriyor ve «Ben Kürdüm ya da ben Türküm»
diyebiliyor. Oysa bu belirleme kendi dilindeki belirlemenin tamamen tersidir,
inkarıdır. Burada bilinç çarpıklığı söz konusudur. Yaşanan anın baskısi yada
etkileşimi söz konusudur. Hayatımızda bu tip bilinç çarpıklığını çok kez
yaşıyoruz. Örneğin, bir Fransız yada Almanın «Türk müsünüz?» sorusuna,
Türkiyeli olmaktan hareketle çoğu kez «Evet» cevabını veriyoruz. Oysa bu kısa
cevap yanlıştır. Ama yine de yanlış bir cevapla. karşılık verebiliyoruz.
Dersim, Zaza
forumlarındaki yazılarda, zıt gibi görünen, zıt uçlardalarmış gibi davranan
her iki kesimin de aynı şeyleri söylediğini belirtmek gerekir. Biri «kel
Hasan», diğeri «Hasan kel» diyerek sunni ayrılıklar yaratıyorlar. Oysa
«Kırmanc» kelimesi yerel dilde yani Kırmancki de Dersim halkının kendisini
ifade etme biçimidir. «Ez Kırmanco» cümlesinin Türkçe’ye çevirisi şöyledir.
«Ben Zazayım». Bu söylem tarzı, Alevi-Sunni çatışmasının yarattığı olumsuzluk
ortamında zor da olsa, «Ben Kırmancım» diye Türkçe’ye tercüme edilemez. Çünkü
«Kırmanc» kelimesi Türkçe’de yoktur ve Türkçe karşılığı «Zaza»dır. Türkçe’de
olmayan bir kelimeyi, «bunu da biz Türkçe’ye sokalım» deme cüretkarlığını
kimse de gösteremez. Dersimliler sevmiyor diye, Türkçe’yi değiştirme çabasına
kimse giremez.
Aynı şekilde
Dersimlilere kendi dillerinde «Ez Zazao» demesini kimse beklemesin. Zaza ve
Kırmanc kelimelerinin dillere yerleşmesinin arka tarihsel boyutu vardır. Bu
uzun ve derinlikli bir araştırmanın konusudur. Fakat Dersimlilere Türkçe
konuştuklarında «Ben Zazayım ya da ben Zazaca konuşuyorum» demelerini istemek
için nedenlerimiz var diye düşünüyorum.
Türkler kızıyor
diye, İngilizler hindi kelimesini «turkey» olarak yazmaktan vaz geçemezler.
Almanlar bize ‘Herr’ kelimesiylen hitap ederken, onları, bize ‘eşek’ dedi diye
pataklamak mı gerekir? Ne yapalım here ma, almanan de biyo
beyefendi.
Gerçekten ne
söylediğimizi bilerek, düşünerek yazalım ve tartışalım. Almanların ‘Deutsch’
ulus ismi, İngilizce’de ‘german’, Fransızca’da ‘alleman’, İtalyanca’da ise
‘tedesco’ dur. Biribiri ile alakalı olmayan dört ayrı ad. Bir Alman,
İngilizce’de kendisini ifade ederken her halde «I
am Deutsch“, Fransızca’da, „Je
suis deutsch“, İtalyanca’da «Sono deutsch»
diyecek bir komikliği gösteremez. Oysa o, bu dillerdeki „Deutsch“ kelimesinin karşılığını kullanmak zorundadır. Ich
bin deutsche, I am German (ing), Je suis allemand (fr), Sono tedesco (ital) cümlelerindeki anlam ifadesi bir ve aynıdır.Burada farklı kelimelerden dolayı farklı bir anlam ya da içerik söz konusu değildir.
Kırmanc, Zaza kavramlarına da böyle yaklaşmak gerekir. Dersim’de Kırmancki konuşulurken, Kırmanc kelimesinin kullanılması; Türkçe konuşulurken de Zaza kelimesinin kullanılması bir farklılık yaratmıyor.
Tartışmalarda kullanılan ifadeler, takınılan anlayış aslında demokrasi anlayışımız ile ilintilidir. Sanki Zazalar iktidara geldiklerinde „Kırmanc“ kelimesini „Kırmanc“lar ise „Zaza“ kelimesini sözlüklerden çıkaracak gibi bir tavır söz konusudur. Doğru olan, var olan gerçeği kabullenmekdir. Zorlamalara gitmekten kaçınmaktır. Bütün bu kavramların bize ait olduğunu, bizi ifade ettiğini kabul etmek gerekir.
Süryani, Asuri, Keldani örneğinde de görüldüğü gibi, bir halkın değişik adlarla ifade edilmesi gayet doğaldır. Kırmanc-Zaza-Dımıli kavramları da aynı halkı ya da aynı etnik kimliği ifade ediyor. İsteyen bu kavramlardan herhangi birini kullanabilir. En azından içinde bulunduğumuz bu anda, bu gereklidir. Bu konuda bir kimsenin, başkasına dayatmalarda bulunması bize yapılacak en büyük kötülüğü yapmış kabul etmek gerekir. Bu bizi biribirimize yakınlaştırmadığı gibi, gereksiz ayrılıklara da neden olur. Tarihin akışı içinde bu kavramlardan biri mutlaka öne çıkacaktır. Bunu kendileğenci bir sürece yani tarihsel sürece bırakmak daha doğru geliyor bana.
Kırmanc-Zaza kavramları etrafında yürütülen kör kargaşadan, kimlerin yararlandıklarını ya da yararlanabileceklerini düşünmek durumundayız. Bindiğimiz dalı kırdığımızı, görmeyecek kadar kör müyüz? Yapılacak onca gerekli iş varken, kendimizi böylesi bir tartışma içine hapsetmemiz kime, ne yarar getirir? Kendi kendimizlen boğuşacağımıza, kendimizi kurtarmaya, dilimizi, kültürümüzü yaşatmanın çare ve yollarını aramaya neden koyulmuyoruz?..
13.07.2005
