Zaza ve Gorani dilleri (ZazaPress)Joyce BlauGenellikle Zaza ve Gurani veya Gorani dillerin kuzeybati İran dilleri arasında sınıflandırıyoruz. Dilsel komşuluğa ve bu dilleri konuşanların soyut kürt ulusal yapılanmasına duydukları yakınlığa rağmen, bu iki dili kürtçeye bağlıyamayız. Öyle ki, özne’nin -kendisini, Kürtçenin geçirmiş olduğu karekteristik biçimlenmeye uymamıştır.*
Zaza dili 1. Yayılma alanları
Zaza dili, kuzey batıdan Sivas’ın Zara ilçesi, kuzey doğudan Erzincan, güney batıdan Adıyaman’ın Gerger ilçesi, güney doğudan Bitlis’ın Mutki ilçesi olarak tespit edebildigimiz coğrafi noktaların çevreledigi dörtken içinde yaşıyan toplulukların konuştuğu lehçelerin bütünüdür. Türkiye sınırlari içindeki "Kürt" toplumunun yaklasık 6'da1'rini (istastiklerden yoksunuz) Zazalar *olusturmaktadırlar. Aynı zamanda Türkiye’nın tüm büyük kentlerinde cemiyet halinde yaşıyan iç diyasporadan söz edilebilir. Sovyetler birliği’nın Batum (Gürcistan) sehrinde de zaza toplumu bulunmaktadır. 1960 -70 yılları arasında, Türkiye'den Avrupaya yönelik işçi gücünün önemli bir kesimini de Zazalar teskil eder. Zaza ismi, Türkiye’nın şehirlerinde yerleşik yaşayan zazalara verilmiştir.
Tunceli’nın (eski Dersim) ilçelerinde kendilerini kırmanc olarak bilirler. Ve kırmanc iki lehçesini konuşurlar. Diyarbakır’ın Dicle (Piran) ilçesinde yaşyanlar ise kendilerini "kırd", konuştuklari dili kırdki olarak adlandırırlar. Suni bir Zaza için alevi Zazalar kızılbaş olarak kabuledilir. Alevi Zazalar içinse Zaza ismi suni zaza'ya takılmış ve onu temsil etmektdir. Yakın komşulari kürtlerce Zaza olarak anisalarda dimli (Daylamlig) adı sık sık kullanılır. Tunceli’nın ilçelerinde so-bê ya da şo-bê (allez-venez) gidiniz-geliniz ismi bu toplulugun üyeleri için kullanılır. Kırmanci lehçesini konuşan kürtlere gelince, Zazalar "Kırdas"olup, Kırdaski dilini konuşurlar.* Sorunun nedenli karışık oldugunü anliya bilmek için İran ve Irak kürtlerinin Türkiye kürtlerini Zaza olarak andıklarınıda eklemeliyiz.
Zaza dilinde yazılmış iki el yazmasi bugüne dek yayinlana bilmistir. Malâ Axmedé Xâsi (kökeni Bingöllü olup Diyarbakirin Hezan ilçesinde dogmustur.)’nın mevlüdü 11 hece üzerinden 756 misra 16 bölümdür. 1903'de 400 örnek olarak gün oşoğına kavuşmuştur. Siverek muftüsü Osman Efendi’nın 1903'de yazmis oldugu mevlut ise ancak 1933'de Sam'da Celadaet Bedirxan’ın düzeltmesi ile gün ışığına kavusa bilmistir. Günümüzde seçkin arastirmacıların ve aydinların merakli çalismalri sayesinde bir kac zazaca derlemeyi Siverek, Kor, Bucak, Koza, Çebaxçur, Kigi gibi ağızların çözülmesini suna biliyoruz.
2. Dildeki Temel Özellikler
Zaza dilinin fonolojik sistemi Kürtçe’nın fonolojik sistemine oldukça yakın olup, tumturaklı islemelere ve zengin sessiz vokallere sahiptir. Zaza dilinin tüm lehçelerinde zamirlerin cinslere göre Dağılımı rahatlıkla ayırtedebilinir. Sesli harse biten (özellikle belirgin-i) kelimeler Dişi olarak kabul edilir. İsimlerin iki halde çekimleri yapılır; (Doğrudan dolayı) erkek-i/-,Dişi,é/-i/-o çoğul her iki cinstede ân,
Örneğin: az so-n-â zarâ-y bân-i (erkek)
*Ez sino zerey ban-i "je (feu) vais a 1’ınterieur de la masion" "eve gidiyorum" mang-â davij-i *mongey dewic-i "la vache de la paysane" "köylünün inegi" Mâng-ey dawij-ân *mong-ey devic-on "les vaches des paysan (nes)" köylünün (yada) köylülerin inekleri kayn-ak-ân bi-yâr-i*keyn-ek–on]bên-keyn-o ber "emmene les filles" "kızlari götür" Ezafa’nın yapısinda bir farklilik gözlemlenir, erkek tekil şahısların tamamliyanlari-0/-w olarak belirlemektedirler. ºxancar-rind *xincer-a rind
"un bon poignard" -iyi bir hançer ºyaw har-o harên *yew her-u hérin "un âne d'argile -kilden bie merkep ºkaya-w kayan *kiye-w keyen "un vielle maison" -eski bir ev Diğer tüm bileşkenlerdeki ezasar genellikle assağidaki biçimlerde görünür. Erkek tekil; -é/-y'/-dé
Dişi tekil ; -â/-yâ/-dâ Erkek çoğul ;-ê/-yê/-dê Dişi çoğul ;-ê/-y Örneğin; bân-ê (erkek) Maham-I "la maison de Muhammed" -Muhammet’ın evi ºbra-y sânik-i vâ *Rey-na bra von. "le jeune frére dit" -gene kardeş söyler-*(küçük kardeş söyledi) ºkan-ak-a ciwân-i*Keyn-ak-a rind-i "une/la belle fille" -güzel (bir) kız ºmâ-r-dâ mi "ma mére" -annem ºbrâ-yân-dê xemi*bra-yi "ses frésens" -kardeşleri ºkayn-ak-ê civân-i "les jolies filles" -alimli kızlar Örnekler Piran lehçesinden alınmıştır. Şahıs zamirleri üçüncü tekil ve çoğul Şahıslarada ayriliklar göstermektedir. direct- oblique-tekil
1 az*ez mi/min
2 ti-*ti tü/to 3 erkek o/ây/ayo*-yi ay/ây/âdi Dişi â/yâ/yâ*-ya â/âyâ/yâ/âdâ/âdây Çoğul:
1 mâ mâ 2 ´simâ ´simâ 3 ê/yê-yin ini/yini Fiiler çift köke sahiptir, yalin halin belirgin özelligi Geçmiş zamanın köküne -is/yis/-tis sonekleri almasidir.
Örneğin; *ker-is ] kardış:kard/k="faire"-yapmak
*sinag ] sinayis:sinasin="pouvoir"-yapabilmek *vâtisg ] vâlis:va/v-vaj="dire"-söylemek bi-/b-önek kipleri heman hemen tüm lehçelerde bulunur. Şimdiki zamanın köküne =an-/-n-gibi balamlarizler ve bunlara da şimdiki zamanınyalin haliyle Şahıs kipleri eklenir.Tek farklilik, birinci tekil Şahıslarda ortaya çikar.
Örneğin: az-barm-an-o (erkek) = je pleure-ağlıyorum
*ez-bermen-o barm-an-â (Dişi) = je pleure-ağlıyorum, buna karsilik *-bermen-a mâ k-an-i "nous faisons" yapıyoruz, şimdiki zamanın köküne -âyni/Aynı/-ini (Şahıs çekim kipleri olmaksizin) eklenerek dili geçmiş zaman şekillenirlenir. Örneğin; ti á-gayr-Aynı*ti geryr-Aynı
"tu te promenais" sen geziniyordun, mâ hâm-Aynı*ma om-eyni "nous venions" -biz geliyorduk, Şıma kawt-ini* şıma kewt-ibi "vous tombiez" -siz düstünüz. (Siz düsecektiniz) Diğer Geçmiş zaman halleri, normal olarak Geçmiş zaman kökünden başlıyarak çekimlenir. Şimdiki zaman halinde olduğu gibi burda da cinslere bağlı olarak bir farklilik meydana çikar.
Örneğin: ây kawt-q "il tombaş" = o düstü (erkek)
kayn-ak-i wa-nist-i "la jeune fille monta á califourchon" -genç kız ata biner gibi çıktı, /eçisli fiilerin Geçmiş zaman hallerindeki "ergatif" biçim tüm lehçelerde konuşulmuştur. Örneğin; mi di-"j'ai vu"=gördüm
mi né va "je n'ai pas dit"=söylemedim tı az ayst-â *To ez est-a "tı m'as jetée" -sen beni attin pi-y mi az dâ yâ tü*Pi mi ez da ya to. "mon pére m'a donnée a toi" -babam senden bana verdi *babam beni sana verdi kayn-aki kard*keyn-a kerd "la fille fit (un travail) -kız yapti (iş, çalisma) ºini aslân-ân in-i mordim-i kist-i *in aslan-o in merdum o kist-i "ces lions ont tué ces hommes" -bu aslanlar bu adamlari öldürdü, Ikinci pasif çekim halleri, şimdiki zamanın kökünden başlıyarak şekillenir, Geçmiş zaman için -iya, şimdiki zaman için -ên eklenir. gu hallerde fiil geçsiz fiiler gibi çekilir.
Örneğin; ºsâ-war-iyâ-y*sa-ywer-iya-y
"les pommes ont été mangees" -elmalar yenilmiş vil-i-ç-ên-â*vil-i çin-en-a -çiçekler toplanmış olarak *çiçekleri topluyorum. Fillerle ilgili söyleyişler hayli fazladır. Bunlar (â,da,dar,râ,vir,wa) gibi ön-fiiler olup fiilerle tamamen ilşkilidirler.Önceden keştirilmeyen anlamları bütünüyle değışıkliğe uğratarak fiilerle bağlanırlar. Örneğin; ºâ kardış
"ouvrir" -açmak ºda-kardış-*-de-kerdış mettre dans.., rentrer (un animal ou un objet) -içeri sokmak, (bir cismi veya hayvani) ºwar-kardış*- "etaler"
-segilemek/yaymak*(sermek) ºwar-kardış "arracher de 1'herbe" otlari yolmak, yada başıt bir fiille ve direk bir zamirle ilşkilenip anlamlanır.
Gurani Dili
1. Yayılma alanları
Gurani dili birkaç yüzbinlik (bugüne dek ne sayım yapılmış ne de istatistik veri olmuştur), Cogunun İran’nın batısında, Kirmanşah şehrinin kuzeyindeki Kuhe Şahan- Dalalü dağlarının yamaçlarından Irak sınırına dek uzanan bölgede yasayan toplulukar tarafından konuşulur. En önömli yerleşim birimi Gawhâra şehiridir. Sirwan nehrinin kollarından Zimkan’nın geçtiği vadıde kurulmuştur. Bir diğer grubu oluşturan Gurâniler daha doğuya yerleşmişlerdir, Dinavar'a yakın Kırmanşah şehrinin kuzey doğusunda, 40 km uzaklıktaki Kandula bölgesidir. Dil açısından gurânilere yakın olan Hawrâmaniler (bu lehçeyi konuşanlar 20.000 dolayındadır) Sanandaj/Sine şehrinin batısında kalan orta Zagros'ta yerleşiktirler. Kartalların gerçek bir yuvası olan Awraman Dağı (2.626m) Şahan dağ silselesinin yedincisidir. Hawrâmaniler iki kola ayrilir.. Luhon Hawrâmanileri, zincirinin güney batısında (en önemli köy merkezi Nawsudadır) ve Taaxt Haw- râmanileri dağların kuzeyinde ve batısında yerleşmişlerdir. En önemli köyleri Pâwa, Şaho, Hajij'dir. Diğer yakın diyalekleri konuşan gruplar, konuşanların saayisina göre en önemli olanları, Bâjalânilerdir (veya Boyaran yada Béjwân, Arapçadaki haliyle Bâjwân) İran'nın Kasr-i Şirin, Zohab, Bin Küdra ve Kratü bölgelerinde yerleşiktirler. Bu grubun önderleri Irak’ın kuzeyindeki Hanakan sehrine bağlı köylerde yaşarlar. Küçük bir grup ise Musul'a bağlı, Murat nehrinin doğu seridindeki köylere Dağılmislardir. Bu gurup yine yakın lehçeleri konuşan ve kakai aşiretlerinin oluşturduğu konfederasyona bağlı Şabak, Sali veya Sarliyya aşiretleriyle iç-içe yaşarlar. Şabaklar (10 ile 20 bin arası hesaplanir ) Ali Ras, Yangica, Hazna, Talâra gibi Musul'un kuzeyindeki Jabal Maklüb'a Doğru uzanan köylerde, Sarliler ise Aynı bölgede büyük Zab suyunun sağlı-sollu köylerinde ikâmet ederler. * Aynı derlemede bulunan bir önceki makalenin 2.bölüm 4. paragrafında bu sorun ele alınmıştır. Çv. Bâjalâniler, Sarlilar ve Şabaklar müslümanlığın Şii kökenli, içine kapalı Tarikatların, Geçmişte Ali ras (Kara Ali) olarak adlandirdiklari Iman Ali'ye özel bir bağlılık sunan gurupları günümüzdeki temsilcileridir. Bu tarikatların doktorinlerindeki ayriliklar olduk- ça karışık ve sorunsaldir. Yezidiler gibi bu aşiretlerin üyeleri açikça Kürtlerin giyisilerinden farkli olan araplara özgü giyisiler giyer, Arap-Müslüman İsimleri kullanırlar. Gurânilerin, Bajânilerin, Şabakların ve Sarililerin çoğunluğu - en iyi kaliteden -çifçi olup (tasarlama sistemleri gözle görülmeye deger ), isportacılik mesleğindeki yeteneklerinden dolayı diğerlerinden ayrilirlar.
2. İsim
Gurân/ Gorân ismi Hazar denizi eyaletleriyle ilişkilidir. (Gilân’nın toponoisi herşeyden önce Gurâni bölgesiyle ilişkilenmektedir.) Uzmanlar, Gurânilerin ve Zazaların anayurtları ve akrabalarını Hazar denizi kıyılarında bulmaktadır. Zazalar batıya, Ermenistan platosuna Doğru göç ederken Gurâniler güneye, Zagros dağlarının orta kısımlarına yerleşeceklerdir, göçün hemen ardindan Kürtçe konuşan topluluklar tarafından istilaya ve asimilasyona uğruyacaklardır. Bitlisi Şerif han Şerefnamesinde (16 yy sonu 17 yy başı) Gurân adıni Ardalan (günümüzde Kordestan’ın ilçesidir) ve Kırmanşah bölgeleri halklarıni belirlemek için kullanır.
3. Dildeki Temel Özellikler
Gurâni dili Ardalanli yönetici soyluların konaklarında, sairlerin kullandigi edebi bir dildi. Öylesine ki Süleymaniye'deki ünlü Baban sarayının sairleriyle başlayip geçtiğimiz yüzyilin başlarına dek sürmüstür. Yine bu dilde, bölgede etkinligi olan Ehli-hak ta- rikatina ait kutsal talimat ve yönergeler yazılmıştir. Edebi Gurâni dilinin fonetik açidan temel özellikleri sözcüklerin köklerinde bulunan y-,w-,h-, ses birimleriyle sürmektedir.
Örneğin: Hawrâmâni lehçesinde, yawa - orge - arpa - *cew - *ceh wâ - uent - rüzgar - *wa - *heva-*ba wini - seng - kan - *gun - *xwin héla - oeuf - yumrta- *hak - *hek hw-temel gurubunun dönüşümü; w biçimindedir: Örneğin: Hawrâmani lehçesinde. ward-manger-yemek-*wer-*xarin war -soleil - günes-*roc -*ro X temel ses biriminin dönüşümü x-=h-biçimindedir. Örneğin : Hawrâmâni lehçesinde; har - âne - essek -* her - *ker Rd gurubu ise -rd=e biçimindedir. Örneğin Kandulai lehçesinde; zil - coeur - yürek -* zer - *dil Gurani dili’nın bazı lehçlerinde korunan majhul é, o sesleri Diğer lehçelerde kaybolmuş, yerleri genellikle i ve u seslilerince doldurulmuştur.
Örneğin: Hawrâmâni, Kandulai, Fransisca, Türkçe, Zazaca, Kürtce;
Héla - Hilâ - oeuf -yumurta-hak - hek gos- gus- oreille -kulak -gos-goh Fonolojik sistemi Kürtçe’nın, özellikle merkezi Kürtçe’nın fonolojisiyle benzesmektedir. Vokalik sistemde, uzun vokaller oldukça zengindir. Ses tonu yani vurgular, haraketlilik (degiskenler) temel rolü oynar, belirleyi bir işlev yüklenir. Dilde zamirlerin yapısi, cinsler (erkek-Dişi) ve hallerde (Doğrudan egilimli) normal olarak farkedilebilmektedirler. Lehçelerin Çogunlugunda belirlyi son ek kullanilmaktadır.
Erkek -aká
Dişi -aké Ve geniş olarak adıllarla bağlıdırlar. Erkek tekil-harakâ-1'ane-essek-herik-kerek* Erkek çoğul-haraké *monkerik-kerami Dişi tekil ve çoğul-mahara-ké-1/les anesse (s)- esekler (obl.)Erkek tekil - har-akây Erkek çoğul - har- akâ Dişi tekil - mâhara-ké Dişi çoğul - mâhara-kâ Doğrudan durumlarda belirsizlik soneki Erkek tekil; ew çoğul: -é dir. Örneğin: hár-ew *her hár-é *heri Dişi tekil- a çoğul-é'dir. Örneğin: mâhár-a , mahár-é (obl.) Erkek tekil, éw çoğul -â Örneğin: har-êw, har-â-*her-*heri Dişi tekil -a êwa çoğul -a Ezasarin yapısinda bir farklilik gözlemekteyiz. Belirtici sıfatların bileşkenleriyle, si- fata bağlı ezâfa -i /-y olarak görünmektedir.
Örneğin: Kıteb-ew-isiâw -un livre noir- bir siyah kitap. Aynıyet gösteren İsimlerin bileşkenleri zamire bağlı ezafa da- u/-w olarak belirmektediktedir:
Örneğin: kârda-w kur -aka -y =le coeteau du garçaon= oğlanın bıçağı Kinâé- ewa -w sân -i=la fille du roi =kıralın kızı das- u wéw = ma propre main =temiz elim.
Belirleyici İsimlerin sıfatla birleşkeni halinde ayrıca "özgür çekim" biçimi de vardır. Bu halde İsim belgeçe "a" ile bağlıdır, tek heceli sözcüklerin kökleşmesi ile dogal sıfatsal elemanların üzerine kurulmuştur.
Örneğin: Hawrâmi lehçesinde Kıteb-a- siâw- aká =lelivre noir =siyah kitap *Kıtabu siaw
adâ - pir - aké =lá veille mére =yaşlı ana *nena piriki â yan - â- gawr-é= ces veille maisons=bu eski evler = *boni verini. Şahıs zamirlerinde birinci ve ikinci tekil şahıslar min, to ve çoğul ema, sima çekimsiz olup , üçüncü tekil ve çoğul şahısların cinsiyeti ve çekimleri vardır. Şahıs zamirleri ‘ın son ekleri, -m ,-t,-s, -mâ- tâ-zilyetlik (Iyesi kenDişi olsun olmasın bir malı kulanmakta olan kimse, elde tutan, eldeci) ve dolayli, dolaysiz tamamlayıcılar işlevini doldurmaktadır.Fiiller iki kipe, sahiptirler. Geçmiş zaman kipi a seslisi haricinde Geçmiş zaman halinin köküne bağlı olarak gelişir. Örneğin: gelây gelâ /gel =gezinmek- *geyrayış
Fârây fârâ /fâr =degistirmek - *virnayis (bedelnayis) Şimdiki zamanın ekleri genellikle. ma - / mi - m - dir. Örneğin: Bajalani lehçesinde: ma- kar-o=o uyuyor.
Kandulâi lehçesinde:ma-kar-o=o uyuyor. Hawrâmâni lehçesinde:m-us-o=o uyuyor. Buna karsilik kar-o =o yapıyor. Bi-/b-örnek kipleri bütün lehçelerde bulunmaktadır. Dili, mis-di'li Diğer Geçmiş zaman belirten hallerde, Şahıs son eklerini tümü fiks olmayan fiiller sistemi ile ilşkilidir. Bir çok lehçede "ergative"hali; Örneğin: âkinâc -e -m -â di-en â =*Ena keyna mi diyaje voyais cette fille (literemanent-étant vue par moi) Bu kızı görmüsüm.(tarafından görülmüştür.) Garmâ kar- ake-s tâw-na-wa la chaleur a fondu le beurre (litteralement:-la chaleur, le beure par lui a été fondu-) Sıcak yağı eritti, 'yağ, Sıcaktan dolayı eridi.' Pasif olan ikincil bir çekim biçimi, temel hece’nın şimdiki zaman köküne katılımı ile biçimlenir. - iâ=Geçmiş zaman
- ia=şimdiki zaman için kullanılır. Öyleki, bu fiiller geçişli fiiller gibi çekilir. Neden gösteren fiillerde şimdiki zamanın kökünden başlıyarak eklemlenirler. Geçmiş zaman için-(i) nâ, şimdiki zaman için -(i) n ekini alarak çekilirler. Örneğin: esây/es="avoir mal"=acı vermek.
esna/ esn ="faire mal"= acı vermek (ağrıtmak) |
